logo projektu interreg cz_pl
Strona internetowa wykonana w ramach projektu nr CZ.11.4.120/0.0/0.0/15_006/0000086 pn „Bolesławiec-Vrchlabí – aktywna transgraniczna współpraca muzeów”, dofinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu INTERREG V-A Republika Czeska – Polska 2014-2020.

   bilety  |  kontakt | PL | CZ | EN

Karkonoskie szopki bożonarodzeniowe

Wystawa ze zbiorów Muzeum Karkonoskiego we Vrchlabi

Karkonoskie szopki bożonarodzeniowe

Nazwy szopka bożonarodzeniowa i jasełka przywodzą na myśl miejsce narodzin Chrystusa w mieście Betlejem. Żłóbek, w którym spoczywał narodzony Jezus, w XVII w. zaczął być używany do przedstawienia sceny Narodzenia Pańskiego (wcześniej niż inne sceny z okresu bożonarodzeniowego). W okresie średniowiecza w kościołach u żłóbka odbywały się bożonarodzeniowe przedstawienia kościelne przedstawiające narodzenie Pana i przybycie Trzech Króli. W żeńskich klasztorach natomiast, powszechny był zwyczaj kołysania Dzieciątka przy śpiewie mistycznych pieśni. Święty Franciszek z Asyżu w 1223 r. przeniósł żłóbek z kościelnej nawy na łono przyrody i umieścił go w jaskini skalnej z żywymi zwierzętami.

Zwyczaj budowania szopek związany z działalnością klasztorów, od XVI do XVIII w. przenikał stopniowo do szlacheckich i bogatych mieszczańskich domów. Na skutek reform okresu oświecenia szopki zostały usunięte z kościołów, ale przetrwały w środowisku ludowym, by w kolejnym stuleciu powrócić potężną falą. Można powiedzieć, że około połowy XIX wieku w większej części Europy, w okresie bożonarodzeniowym, nie było miejsca, gdzie nie znajdowałaby się szopka. Widzimy je zarówno w Rzymie – sercu kościoła rzymsko-katolickiego, jak i w ubogiej wsi karkonoskiej.

Po wprowadzeniu zakazu umieszczania szopek w kościołach, idea ich budowania przetrwała w kręgu świeckim. Zarówno w domach mieszczańskich, jak i w chłopskich chałupach powstawały szopki z mniejszymi figurami, zazwyczaj wycinanymi z arkusza papieru, jak to miało miejsce we Vrchlabí, gdzie drukowano je razem z obrazkami świętych patronów i Madonn. Rozwój miedziorytnictwa od ostatniej ćwierci XVIII w. do połowy XIX w., bardzo silnie wpłynął na dziewiętnastowieczną ludową wytwórczość szopek w regionie Vrchlabí. Natomiast w zachodnich partiach Karkonoszy papierowe szopki zaczęto tworzyć znacznie później.

Wyrób karkonoskich szopek jest jednak przede wszystkim powiązany z rzeźbą figuratywną w drewnie, która gęsto zapełniała skrzyniowe szopki albo zajmowała całe ściany izb. Oba typy kompozycji mogły być ruchome. W ten sposób Święta Rodzina obecna była w mieszczańskim domu i karkonoskiej chałupie, w świętym kącie nad drzwiami lub nad łóżkiem. Jeśli rusztowanie zajmowało większą część izby domownicy ścielili sobie posłanie pod nim. Wkrótce nastąpił zauważalny wzrost popytu na szopki skrzynkowe w całych Karkonoszach, zamawiano je w imponujących rozmiarach, odpowiadających wielkością nawet ołtarzom. Ponieważ popyt przewyższał możliwości produkcyjne karkonoskich rzeźbiarzy sięgali oni po prostsze, bardziej naiwne przedstawienia, które wykonywali domorośli wykonawcy szopek z Herlíkovic i Volskégo Dolu z ciasta, masy papierowej i innych materiałów.

Sytuację wykorzystali też kupcy z miasta Králíky, dzięki czemu od końca XIX w. kralickie figurki zagościły na stałe w karkonoskich żłóbkach. W zbiorach Muzeum Karkonoskiego znajduje się ponad 20 skrzynkowych szopek, wśród nich unikatowa szopka rodu Morzinów, panów Vrchlabí. W małych zakamarkach znajdują się mini-scenki oraz egzotyczne zwierzęta, które dostrzeże tylko wnikliwy obserwator. Są one wynikiem mistrzowskiej roboty rzeźbiarzy, jubilerów i złotników z miast Hostinné i Vrchlabí.

Dla budowniczego szopek stawały się one częścią jego życia i przejawem łaski Bożej, nawet jeśli nie był on szczególnie uzdolnionym rzeźbiarzem. Wielu wykonawców szopek kupowało gotowe figurki i elementy architektoniczne na bożonarodzeniowych jarmarkach, aby następnie komponować z nich skomplikowane sceny. Twórca niejednokrotnie był reżyserem swego rodzaju przedstawienia teatralnego, które uzupełniał podkładem muzycznym. Nie przypadkiem w szopce mechanizm wygrywał melodię znaną ludziom z kościoła. Kiedy stróż nocny dzwoniąc o północy przypominał o mszy, w kościołach rozbrzmiewały pieśni i pastorałki sławiące narodzenie Pana, w których rozbrzmiewały głosy ptaków – słowika, kukułki, synogarlicy.

Wystawa Karkonoskich szopek jest hołdem dla ludowych i profesjonalnych twórców, rzeźbiarzy i budowniczych szopek, przykładem żywej tradycji, która przetrwała stulecia na przekór administracyjnych zakazów i po dzisiejszy dzień jest żywa wśród mieszkańców czeskiej strony Karkonoszy.

Tekst: Bohunka Krámská, Muzeum w Libercu
Muzeum Ceramiki składa serdeczne podziękowania dla Nadleśnictwa Bolesławiec za pomoc przy organizacji wystawy

Projekt nr CZ.3.22/2.2.00/08.00048 pn. „VIA FABRILIS – szlak tradycji rzemieślniczych” dofinansowany jest przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Współpracy Transgranicznej Republika Czeska – Rzeczpospolita Polska 2007-2013.

Projekt č. CZ.3.22/2.2.00/08.00048 pn. „VIA FABRILIS – cesta řemeslných tradic” je spolufinancován Evropskou unií z prostředků Evropského fondu pro regionální rozvoj v rámci Operačního programu přeshraniční spolupráce Česká republika – Polská republika 2007-2013

Godziny otwarcia
w dni świąteczne
w maju 2024 r.

1 maja (środa)
Święto Pracy

Muzeum Ceramiki

11.00-17.00

Centrum Dawnych Technik Garncarskich

nieczynne

Punkt Informacji Turystycznej

10.00-16.00

3 maja (piątek)
Święto Konstytucji 3 maja

Muzeum Ceramiki

11.00-17.00

Centrum Dawnych Technik Garncarskich

nieczynne

Punkt Informacji Turystycznej

10.00-16.00

19 maja (niedziela)
Zielone Świątki

Muzeum Ceramiki

nieczynne

Centrum Dawnych Technik Garncarskich

nieczynne

Punkt Informacji Turystycznej

nieczynne

30 maja (czwartek)
Boże Ciało

Muzeum Ceramiki

nieczynne

Centrum Dawnych Technik Garncarskich

nieczynne

Punkt Informacji Turystycznej

nieczynne

Skip to content